Respect
(Gesproken column, uitgesproken tijdens het gelijknamige Humanistencafe d.d. 31 oktober 2005.)
Dames en heren,
Een diep gevoel van respect overviel mij een half jaar geleden toen ik op een parkeerplaats om het toilet te bereiken langs dicht struikgewas moest lopen. Ik had net op de bordjes op het terrein gelezen dat we in het natuurlijke leefmilieu van de alligators waren aangekomen. Nader ze niet, blijf uit de buurt, heb respect voor de eigen aard van deze dieren, vertelden de plakkaten ons. We waren onmiskenbaar in het moerasgebied rond New Orleans. Ik sloop spiedend en met de grootst mogelijke behoedzaamheid naar het toilet en moest een kleine teleurstelling onderdrukken toen ik deze haven veilig en zonder confrontaties met het ongewenste had bereikt.
Een paar weken daarna toen ik op een cursus was, ontmoette ik een chemisch bioloog die mij meldde dat hij tevens classicus was. Ik was diep onder de indruk van deze multi-getalenteerdheid die mijn ideaal van de uomo universale toch wel dicht benaderde. Op een geven moment moest ik het hem vragen.
“Professor”, zei ik, “wat is de etymologie van respect. Ik weet dat het van het Latijnse woord: re- spicere, omkijken komt, maar ook dat wij het anders gebruiken.”
Hij keek me glunderend aan.
“Ja”, zei hij, “dat weet ik. Het heeft met het volgende te maken. In de vroege tijd als een Romein in Athene verbleef, liep hij het gevaar om als vreemdeling aangevallen en beroofd te worden. Daarom keken deze vreemdelingen altijd over hun schouder achterom uit ontzag voor potentiële minkukels. Later kregen Romeinse burgers van enig aanzien om dat te voorkomen bescherming van een gewapende escorte. Dat heette dan respect hebben.”
Ik was verheugd was over deze spontane, persoonlijke bijles cultuurgeschiedenis aan de bar van het conferentiecentrum waar ik verbleef. Ik concludeerde toen dat respect te maken heeft met machtsverhoudingen. Je hebt respect voor datgene dat of diegene die sterker en machtiger is dan jijzelf. Respect is ontzag. Zo heb ik een diep respect voor de wilde natuur, de taxi’s op de vrije trambaan en het mes dat een jaar geleden uit de buik van Van Gogh stak. Cohen, Aboetaleb, Hirsi Ali en vele anderen zijn de geëscorteerde vreemdelingen van hun eigen land geworden.
Toch bevredigde de gelijkstelling van respect met ontzag mij niet helemaal. Maar waar dat nou precies aan lag dat had ik niet scherp op het vizier totdat ik de prachtige documentaire être et avoir zag van de Franse documentairemaker Nicolas Philiber zag In deze film volgt de kijker de pedagogische activiteiten van een dorpsschoolmeester, die met veel eerbied zijn kinderen belangrijke zaken des levens bijbrengt zoals taal, rekenen en goede manieren. Deze schoolmeester, ouder en sterker dan al dat heerlijke kleine grut, had het ook zo kunnen vermorzelen maar deed dat niet. Hij was terughoudend en behoedzaam in zijn kracht en macht. Hij toonde respect voor de jonge en weerloze leventjes van zijn dorpsschool. Toen wist ik het: respect is ook de eerbied voor het zwakkere. Het is de behoedzame en zorgvuldige omgang met mensen, natuur en dingen omdat het zo stuk kan. Van respect is sprake wanneer de hongerige alligator het weerloze kuikentje niet opvreet.
Ik had het net over de behoedzame en zorgvuldige omgang met mensen, natuur en dingen. Eén element heb ik doelbewust NIET genoemd. Er is namelijk één gebied van de menselijke werkelijkheid waar respect niet van toepassing is en zelfs ongewenst. Ik bedoel natuurlijk het gebied van de meningen en de opvattingen.
Als het gaat om het ware, het goede en het schone, dan kunnen we niet genoeg respectloos zijn. Geen enkele mening en opvatting is heilig en onaantastbaar. Argumentaties en onderbouwingen, waarheidsclaims en geloofswaarheden kunnen, nee moeten, altijd met de nodige argwaan tegemoet worden getreden en zonder aanzien des persoons, des geloofs, des etnische achtergronds op het hakblok van de rede kunnen worden gefileerd.
De vrijheid van meningsuiting is respectloos en met goede rede. Pas dan kunnen we zoals de 19e eeuwse filosoof van de vrijheid Stuart Mill zei, de fouten in onze eigen opvattingen en in die van andere opsporen en verbeteren. Pas dan betreden we het pad van leren. Humanisten noemen dat: zelf denken.
Moet een humanist de seksuele theorieën van de Koran respecteren? Nee.
Een hindoe de materialistische theorieën van een atheïst? Nee
En een christen de evolutietheorie van de wetenschapper? Nee, ook niet.
Moet je de ander jouw mening opleggen? Zeker niet.
Respect mag nimmer leidraad in ons denken zijn. Wat is respect dan wel?
Wat mij betreft: het appèl aan de machtige om het zwakke in de alledaagse werkelijkheid te ontzien en de oproep om het vermogen het kwetsbare schade te berokkenen ongebruikt te laten. Uit respect, uit eerbied voor het weerloze. Humanisten noemen dat: samen leven.
Joep Schrijvers
